![](https://www.gauravprakashan.com/wp-content/uploads/2023/12/5aeaadc0-83fc-11ed-8cb5-05e844a62dca.jpg)
धर्मनिरपेक्ष भारतात ख्रिसमसची वाढती लोकप्रियता
भारताच्या चैतन्यमय भूमीत एकेकाळी परदेशी उत्सव मानला जाणारा ख्रिसमस आता देशभरात एक निर्विवाद सांस्कृतिक उत्सह बनला आहे. या धर्मनिरपेक्ष देशाची व्याख्या करणाऱ्या विस्मयकारक वैविध्य आणि समृद्ध परंपरांमध्ये, एक विलक्षण बदल घडत आहे – जेथे ख्रिसमसचे दिवे दिवाळीच्या दिव्यांसोबत चमकतात आणि भजनांशी सुसंवाद साधतात. भारताने ख्रिसमसचा उत्साह विकसित होणारी वैश्विक ओळख वसुधैव कुटुंबकम म्हणुन प्रतिबिंबित होते.
भारतात ख्रिसमस साजरे करणे ही तुलनेने नवीन घटना वाटू शकते, परंतु त्याचे मूळ देशात ख्रिश्चन धर्माच्या आगमनात आहे. ख्रिसमस भारतात कसा आला याची कथा देशाच्या समृद्ध इतिहासाशी आणि विविध सांस्कृतिक प्रभावांशी जोडलेली आहे.ख्रिस्ती धर्म २,००० वर्षांपूर्वी भारतात प्रथम आला, येशू ख्रिस्ताच्या बारा प्रेषितांपैकी एक असलेल्या सेंट थॉमसच्या आगमनाने. तो दक्षिण भारतातील केरळच्या किनार्यावर उतरला आणि ख्रिश्चन धर्माची शिकवण संपूर्ण प्रदेशात पसरवली असे मानले जाते. कालांतराने देशाच्या विविध भागांत छोटे ख्रिश्चन समुदाय उदयास येऊ लागले.तथापि, १६ व्या शतकापर्यंत युरोपियन वसाहतवादी, म्हणजे पोर्तुगीज आणि ब्रिटीशांनी त्यांच्या रीतिरिवाज आणि परंपरा त्यांच्याबरोबर आणल्या. तेव्हा ख्रिसमस भारतात मूळ धरू लागला. हे वसाहतवादी प्रामुख्याने कॅथलिक आणि प्रोटेस्टंट मिशनरी होते ज्यांचा उद्देश भारतीयांना ख्रिश्चन धर्मात रुपांतरित करणे हा होता.
या युरोपीय शक्तींनी संपूर्ण भारतभर व्यापारी मार्ग आणि वसाहती स्थापन केल्यामुळे, त्यांनी ख्रिसमसच्या उत्सवाचे विविध घटक जसे की कॅरोल, सजवलेली झाडे, भेटवस्तू देणे आणि मेजवानी देणे यासारख्या गोष्टींचा परिचय करून दिला. या परंपरा हळूहळू स्थानिक रीतिरिवाज आणि पद्धतींमध्ये विलीन झाल्या, परिणामी ख्रिश्चन परंपरांसह भारतीय संस्कृतीचे अनोखे मिश्रण झाले.
एक उल्लेखनीय उदाहरण म्हणजे गोवा – पूर्वीची पोर्तुगीज वसाहत – जी अजूनही ख्रिसमसच्या उत्सवादरम्यान आपले वसाहती आकर्षण कायम ठेवते. राज्यात कॅथलिक लोकांची मोठी लोकसंख्या आहे जे “कुणबी टोरॉन” नावाच्या केळीच्या पानांपासून बनवलेल्या दिवे आणि तारांनी घरे सजवून मोठ्या उत्साहात ख्रिसमस साजरा करतात. कुटुंब मित्र आणि शेजाऱ्यांसोबत शेअर करण्यासाठी “न्यूरिओस” आणि “बेबिंका” सारख्या पारंपारिक मिठाई देखील बनवतात.
भारतातील इतर भागांमध्ये ख्रिसमस वेगवेगळ्या प्रथा आणि परंपरांसह साजरा केला जातो. नागालँडच्या ईशान्येकडील राज्यात, जेथे ख्रिश्चन धर्म प्रबळ धर्म आहे, लोक बोनफायर, मेजवानी आणि पारंपारिक नृत्यांसह साजरे करतात. दरम्यान, तामिळनाडूच्या दक्षिणेकडील राज्यात, ख्रिश्चन लोक ख्रिसमसच्या पूर्वसंध्येला मध्यरात्री मासमध्ये उपस्थित राहतात आणि त्यानंतर स्थानिक पाककृतींसह भव्य मेजवानी दिली जाते.
आज ख्रिसमस हा संपूर्ण भारतभर मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जाणारा सण बनला आहे, अगदी गैर-ख्रिश्चनांमध्येही. भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करण्याची आणि कुटुंब आणि मित्रांमध्ये आनंद आणि प्रेम पसरवण्याची ही वेळ आहे. ख्रिसमसच्या व्यापारीकरणामुळे हा एक लोकप्रिय सुट्टीचा हंगाम बनला आहे, शॉपिंग मॉल्समध्ये दिवे आणि सजावट आणि सवलती आणि विक्रीची ऑफर आहे.
अलिकडच्या वर्षांत, भारतात ख्रिसमसशी संबंधित काही जुन्या परंपरा पुनरुज्जीवित करण्याचे प्रयत्न झाले आहेत. उदाहरणार्थ, गोव्यातील काही खेड्यांमध्ये, लोकांना ख्रिसमसचा खरा अर्थ – येशू ख्रिस्ताचा जन्म याची आठवण करून देण्यासाठी कुटुंबांनी पारंपरिक मातीच्या जन्माचे देखावे किंवा “पाळणा” बनवण्यास सुरुवात केली आहे.
गेल्या काही दशकांपासून धर्मनिरपेक्ष भारतात ख्रिसमसच्या सुट्टीचा हंगाम अधिक लोकप्रिय झाला आहे. एकेकाळी लहान ख्रिश्चन लोकसंख्येद्वारे साजरा केला जाणारा धार्मिक सण म्हणून ज्याकडे पाहिले जात होते ते आता सर्व धर्म आणि पार्श्वभूमीच्या लोकांनी मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारलेल्या सांस्कृतिक उत्सवात विकसित झाले आहे.
व्यापारीकरण:
भारतात ख्रिसमसच्या वाढत्या लोकप्रियतेचे एक प्रमुख कारण म्हणजे त्याचे व्यापारीकरण. जागतिकीकरण आणि पाश्चात्य संस्कृतीच्या प्रवाहामुळे, भारतीय बाजारपेठा ख्रिसमसच्या थीमवर आधारित सजावट, भेटवस्तू आणि वस्तूंनी भरल्या आहेत. जाहिराती आणि चित्रपटांद्वारे या उत्पादनांचा प्रचार करण्यासाठी, ग्राहकांमध्ये उत्साहाचे आणि अपेक्षेचे वातावरण निर्माण करण्यात मीडिया महत्त्वाची भूमिका बजावते.
सोशल मीडिया:
अलिकडच्या वर्षांत, सोशल मीडियाने भारतात ख्रिसमसबद्दल जागरूकता पसरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. फेसबुक, इंस्टाग्राम आणि ट्विटर सारखे प्लॅटफॉर्म फोटो आणि व्हिडिओंनी भरलेले आहेत जे विस्तृत ख्रिसमस सजावट, स्वादिष्ट सणाचे जेवण आणि मित्र आणि कुटुंबातील भेटवस्तूंची देवाणघेवाण दर्शवतात. या डिस्प्लेने अनेक भारतीयांची आवड निर्माण केली आहे ज्यांना पूर्वी ख्रिसमस साजरे करण्यात काही रस नव्हता.
सांस्कृतिक देवाणघेवाण:
भारत आपल्या विविध संस्कृती आणि परंपरांसाठी ओळखला जातो. विविध सण साजरे करणे भारतीय समाजात खोलवर रुजलेले आहे, ज्यामुळे विविध संस्कृतींमधील नवीन चालीरीती आणि प्रथा स्वीकारण्यास मोकळे झाले आहे. सुट्टीच्या काळात अधिक लोक परदेशात प्रवास करतात किंवा भारतात राहणाऱ्या परदेशी लोकांशी संवाद साधतात, ते ख्रिसमस ट्री सजवणे किंवा डिसेंबरमध्ये भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करणे यासारख्या पाश्चात्य परंपरांशी परिचित होतात.
भारतीय संस्कृती आणि परंपरांवर परिणाम
धर्मनिरपेक्ष भारतात ख्रिसमसच्या वाढत्या लोकप्रियतेचा देशाच्या विविध संस्कृती आणि परंपरांवर लक्षणीय परिणाम झाला आहे. भारत नेहमीच समृद्ध सांस्कृतिक वारशासाठी ओळखला जात असताना, ख्रिसमसच्या उत्सवाने या सांस्कृतिक परिदृश्याला एक नवीन आयाम दिला आहे.
भारतीय संस्कृतीवर ख्रिसमसचा सर्वात लक्षणीय प्रभाव म्हणजे या काळात देशाला वेढलेले सणाचे वातावरण. रंगीबेरंगी सजावटींनी सजलेल्या गजबजलेल्या बाजारपेठांपासून ते झगमगत्या दिव्यांनी उजळून निघालेल्या रस्त्यांपर्यंत, हवेत उत्साह आणि आनंदाची निर्विवाद भावना आहे. हा उत्साही सणाचा उत्साह सर्व शहरे आणि गावांमध्ये कोणत्याही धर्माचा किंवा श्रद्धेचा विचार न करता दिसून येतो, कारण हा सण साजरा करण्यासाठी सर्व स्तरातील लोक एकत्र येतात.
भारतात धार्मिक सलोखा आणि सहिष्णुता वाढवण्यातही ख्रिसमसची भूमिका आहे. ज्या देशात विविधता साजरी केली जाते, त्या देशात ख्रिसमसचा सण एक आठवण म्हणून काम करतो की आपल्यातील मतभेद असूनही, आपण प्रेम, शांती आणि आनंदासारखे सार्वत्रिक काहीतरी साजरे करण्यासाठी एकत्र येऊ शकतो. विविध धर्माचे लोक ख्रिसमसच्या उत्सवात सहभागी होताना पाहणे सामान्य झाले आहे, मग ते मध्यरात्रीच्या सामूहिक कार्यक्रमांना उपस्थित राहणे असो किंवा सामुदायिक कार्यक्रम आणि उपक्रमांना उपस्थित राहणे असो.
शिवाय, ख्रिसमसच्या माध्यमातून पाश्चात्य संस्कृतीच्या प्रभावामुळे पारंपारिक भारतीय चालीरीती आणि पद्धती बदलल्या आहेत. उदाहरणार्थ, दिवाळी (एक प्रमुख हिंदू सण) दरम्यान भेटवस्तूंची देवाणघेवाण करणे ही पूर्वी सामान्य प्रथा नव्हती, परंतु आता ख्रिसमसच्या भेटवस्तू देण्याच्या परंपरेच्या प्रभावामुळे ते अधिक प्रचलित झाले आहे. त्याचप्रमाणे, दिवाळीच्या वेळी दिवे (मातीचे दिवे) वापरून घरे सजवणे पारंपारिकपणे केले जात असे, परंतु आता बरेच लोक ख्रिसमसच्या वेळी वापरल्या जाणार्या विद्युत दिव्यांचा पर्याय निवडतात.
आव्हाने आणि वाद असूनही धर्मनिरपेक्ष भारतात ख्रिसमस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. हा सण भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनला आहे, सर्व धर्म आणि पार्श्वभूमीचे लोक एकत्र येऊन तो साजरा करतात. अनेक लोक याला एखाद्याच्या धार्मिक विश्वासाची पर्वा न करता प्रेम, आनंद आणि आनंद पसरवण्याची वेळ म्हणून पाहतात.
भारतातील अद्वितीय ख्रिसमस परंपरा
भारतात, ख्रिसमस हा उत्सव आणि आनंदाचा काळ म्हणुन ओळखल्या जातआहे.जिथे उत्साही सजावट, स्वादिष्ट अन्न आणि उत्सव संगीताने जिवंत होतो. या सांस्कृतिक बदलामुळे परंपरा आणि चालीरीतींचे एकत्रीकरण झाले आहे, ज्यामुळे सुट्टी साजरी करण्याचा एक अनोखा आणि वैविध्यपूर्ण मार्ग तयार झाला आहे.
भारतातील ख्रिसमसच्या उत्सवातील सर्वात विशिष्ट वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे विविध संस्कृतींचे एकत्रीकरण. देशाची लोकसंख्या हिंदू, इस्लाम, शीख, बौद्ध आणि ख्रिश्चन यासारख्या विविध धार्मिक श्रद्धांनी बनलेली आहे. परिणामी, भारतीय ख्रिसमस उत्सव या विविध संस्कृतीतील घटकांचा समावेश करतात एक प्रमुख पैलू म्हणजे घरे आणि सार्वजनिक ठिकाणांची सजावट. दिवे आणि दागिन्यांनी सजवलेल्या पारंपारिक ख्रिसमस ट्री व्यतिरिक्त, भारतीय कुटुंबे समृद्धी आणि शुभेच्छा यांचे प्रतीक म्हणून आंब्याची पाने (ज्याला तोरण म्हणतात) किंवा केळीच्या पानांनी देखील सजवतात. या सणासुदीच्या काळात पाहुण्यांचे स्वागत करण्यासाठी आणि घरात सकारात्मकता यावी म्हणून रांगोळी (रंगीत पावडरपासून बनवलेली गुंतागुंतीची रचना) घराबाहेरही केली जाते.
भारतीय ख्रिसमस उत्सवाचा आणखी एक अविभाज्य भाग म्हणजे भेटवस्तूंची देवाणघेवाण. भेटवस्तू देणे हा जगभरातील अनेक संस्कृतींच्या ख्रिसमस परंपरेचा अत्यावश्यक भाग असला तरी भारतात त्याचा एक अनोखा अर्थ आहे. लोकांनी केवळ कुटुंबातील सदस्यांनाच नव्हे तर विविध धर्मातील मित्र आणि सहकाऱ्यांनाही भेटवस्तू देण्याची प्रथा आहे. ही प्रथा या सुट्टीच्या काळात सर्वसमावेशकता स्वीकारून समुदायांमध्ये एकतेला प्रोत्साहन देते.
धर्मनिरपेक्ष भारतातील ख्रिसमसच्या सभोवतालच्या सांस्कृतिक परिवर्तनाच्या आमच्या अन्वेषणाच्या शेवटी येत असताना, आम्ही काय शिकलो यावर विचार करणे आणि देशातील या सुट्टीसाठी भविष्यातील दृष्टिकोनाचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे.
एकंदरीत,भविष्याकडे पाहता, भारतीयांमध्ये ख्रिसमसची लोकप्रियता वाढतच जाणार हे स्पष्ट दिसते. सोशल मीडिया आणि टेलिव्हिजन शोसारख्या माध्यम प्लॅटफॉर्मद्वारे अधिक तरुण लोक पाश्चात्य संस्कृतीचा अवलंब करतात.
– प्रा. डॉ.सुधिर अग्रवाल
वर्धा
९५६१५९४३०६